Kip Ekleri | Türkçede Kip Ekleri
Kip, bir dilbilgisi terimidir. Eylem kök veya gövdelerinin vakit ve şekillere göre türlü eklerle girdikleri kalıplara kip denir. Türkçe'de tüm fiiller, iki aka kipte toplanır. Bunlar: Havadis, bilgi, sal?k (bildirme) kipleri, istek kipleridir.
Havadis, bilgi, sal?k (bildirme) kipleri
Bir fiilin (eylemin) yapıldığını, yapılmakta olduğunu veya yapılacağını havadis, bilgi, sal?k verirler. Havadis, bilgi, sal?k kiplerinin ekleri eylem köklerine vakit kavramı kazandırırlar. Bunlara vakit kipleri de denir. Ekleri: -di, -miş, -yor, -r(-ar), -acak olan vakit kipleri beşe ayrılır:
Görülen geçmiş vakit (gir-di-m), (di)Öğrenilen geçmiş vakit (al-mış-sın), (miş)Şimdiki vakit (gez-i-yor-lar), (yor)Geniş vakit (tıka-r-sın, sor-ar), (r,ar)Gelecek vakit (anlat-acak-sın). (acak,ecek)
Istek Kipleri
İstenilen veya tasarlanan bir hareketi anlatan kiplerdir. Bu kiplerde açıkça bir vakit ifadesi bulunmaz. Ekleri: -meli, -se, -e ve eksiz buyruk haliyle beraber istek kipleri dörde ayrılır:
Gereklilik kipi (düş-meli),gitmeliDilek-şart kipi (gül-se), gitseİstek kipi (gel-e), gideEmir kipi git
Emir kipinin eki yoktur. Buyruk kipinde çekilen bir fiilde sadece eylem kökü ve şahıs eki bulunur (gel, gel-sin, gel-iniz gibi)
Çekimli bir fiilde sırayla şu üç bölüm bulunur:
Fiil kök veya gövdesi,Kip eki,Şahıs eki.
Kip ekleri, eylem kökünden sonra gelerek ona vakit manası veya tasarlanan, istenen bir hareketle ilgili anlam kazandırır. Bu durumda fiil, yalnız üçüncü teklik şahıs anlat?m eder. Emirde ise, kök veya vücut halinde kalır ve ikinci teklik şahsı verir.
Çekimli fiiller
Kip eki almış bir fiilin altı şahısta söylenmesi veya yazılması demektir:
çalış-ı-yor-um,çalış-ı-yor-sunçalış-ı-yor,çalış-ı-yor-uz,çalış-ı-yor-sunuz,çalış-ı-yor-lar
gibi.
Bir çekimli fiilde bir kip eki olabildiği gibi, iki kip eki de bulunabilir. Kip eklerinin sayısına göre çekimli fiiller ikiye ayrılır:
Basit zamanlı çekimli fiiller,Tek kip eki saha çekimli fiillere kolay zamanlı; iki kip eki saha çekimli fiillere ise bileşik zamanlı çekimli eylem denir. Bileşik çekimlerde imek fiili dediğimiz idi, imiş, ise şekilleriyle kullanılır (görür idi, bakacak imiş, koşuyor ise gibi).
Yani, bileşik zamanlı çekimli fiillerde üç kip vardır:
Hikaye (eki: -di)Rivayet (eki: -miş)Şart (eki: -se)
Basit zamanlı fiillerin hepsinin ve buyruk kipinin hiç bileşik zamanı yoktur. Istek kiplerinin ise hikâye ve rivayeti vardır; şartı yoktur. Yine -di'li geçmiş, yani görülen geçmiş zamanın rivayeti yoktur.
|